İhtimam Etiği Nedir?
İhtimam kelimesi, Türkçede “özen, itina, dikkatle yapılmış bakım ya da ilgi gösterme” anlamına gelir. ([Habertürk][1]) Bu bağlamda, ihtimam etiği, insan ilişkilerinde, toplumsal ve kurumsal bağlamlarda “özenli, dikkatli, insana değer veren ve sorumluluk bilinciyle” hareket etme anlayışını ifade eder.
Tarihsel Köken ve Kavramsal Gelişim
İhtimam sözcüğü Arapça iḥtimām kökünden Türkçeye geçmiştir ve anlamı “önem verme, ilgi gösterme, itinalı davranma”dır. ([osmanice.com][2]) Geleneksel Türk ve Osmanlı metinlerinde “ihtimam göstermek/etmek” tabiri, bir işe titizlikle yaklaşmayı; kişinin eşyasına, ilişkilerine, görevlerine gereken saygıyı göstermesini anlatır. ([Sesli Sözlük][3])
Ancak “ihtimam etiği” ifadesi — en azından çağdaş etik literatürde — salt dilsel bir türev değil; aynı zamanda bir etik yaklaşımının ifadesidir. Bu anlayış, 20. yüzyılda özellikle feminist etik ve bakım etiği (care ethics) literatürü içinde şekillenmiştir.
Bu bağlamda, “ihtimam etiği” genellikle İngilizce’de “ethics of care” olarak bilinen yaklaşımın Türkçeleştirilmiş hâli sayılabilir. Bu yaklaşım, geleneksel etik teorilerinin (örneğin, deontoloji ya da faydacılık) soyut kurallar ya da genel fayda üzerine kurduğu normatif çerçevelere alternatif olarak, ilişkilerdeki duyarlılığı, empatiyi, bakım ve sorumluluk duygusunu merkeze koyar.
Çağdaş Literatürde İhtimam Etiği
Bu alandaki en etkili düşünürlerden biri Nel Noddings’tir. Noddings’in “ihtimam etiği” (care ethics) teorisi, özellikle eğitim, bakım, toplumsal cinsiyet ilişkileri ve etik karar alma süreçlerinde büyük yankı uyandırmıştır. ([Acarindex][4])
Noddings açısından ihtimam etiği, sadece “kadınlara özgü bir duygu ya da davranış” değil; insan-öteki ilişkisinde, sorumluluk ve duyarlılıkla hareket etmenin evrensel bir yolu olarak görülür. ([Acarindex][4]) Özellikle toplumsal cinsiyet meseleleri, hukuk, eğitim gibi alanlarda, ihtimam etiği yaklaşımı, bireyler arası ilişkilerin, toplumsal yapının ve kurumsal düzenin daha insani temellere dayanması yönünde bir eleştiri / alternatif sunar.
Bir akademik örnek olarak, bir hukuk fakültesinde grup çalışmaları üzerine yapılan araştırmada, Noddings’in ihtimam etiği perspektifinin eğitim metodu olarak benimsenmesinin öğrenci ve öğretim sürecine olumlu katkılar sağladığı belirtilmiştir. Bu çalışmada öğretim, monolog ve ezber yerine, karşılıklı duyarlılık, ilgi ve empati üzerine kuruludur. ([Acarindex][4])
Neden Önemli? — İhtimam Etik Yaklaşımının Gücü
– Geleneksel etik teorileri soyut ilkeler, evrensel kurallar ya da çıkar dengeleri üzerinden şekillenmişken, ihtimam etiği bireyler arasındaki somut ilişkiler, bakım ve sorumluluk gibi yaşamsal unsurları merkeze alır.
– Bu yaklaşım, yalnızca “ne yapılmalı?” sorusuna değil, “nasıl yapılmalı?”, “kimin için?”, “kimlerle?” gibi sorulara odaklanır. Bu yönüyle özellikle toplumsal cinsiyet adaleti, aile bağları, eğitim, sağlık, toplumsal destek mekanizmaları gibi alanlarda daha insani bir etik zemini teşvik eder.
– Kurumsal ya da toplumsal yapılar içinde “özgür birey”, “çıkar dengesi” ya da “tarafsız haklar” gibi kavramlarla yetersiz kalabilecek meselelerde, duyarlılık, şefkat, bakım gibi değerleri harekete geçirir.
Eleştiriler ve Tartışmalar
Her ne kadar ihtimam etiği son yıllarda önemli bir alternatif sunmuş olsa da, bazı eleştiriler vardır:
– Birincisi, bu yaklaşımın aşırı duygu ve ilişki vurgusuyla “öznelcilik” ya da “özel alan etikliği”ne yol açabileceği — genel etik kuralların veya adaletin ikincil hale düşebileceği kaygısı.
– İkincisi, bakım ve ihtimamın genellikle kadınlarla ilişkilendirilmesi; bu da sonuçta toplumsal cinsiyet rollerinin pekiştirilmesine neden olabileceği eleştirisi. Ancak Noddings ve bazı çağdaş feminist etikçilerin savunduğu gibi, ihtimam etiği biyolojik ya da toplumsal cinsiyet temelli değil; insanî ilişki temelli olmalıdır. ([Acarindex][4])
– Üçüncüsü, bakım/yakınlık/duyarlılık odaklı etiklerin — özellikle kamusal alanda adalet, eşitlik ve haklar konularında — yeterince güçlü normatif rehberliğe sahip olup olmadığı sorusu hâlâ tartışılır.
İhtimam Etiği ve Günümüzün İhtiyacı
Modern dünyada bireyler arasındaki ilişki karmaşıklığı, toplumsal bağların zayıflaması, dijitalleşme, iletişimsizlik gibi olgular düşünüldüğünde; ihtimam etiği yaklaşımı, yeniden “insanî” bir ilişki kültürünü inşa etme yönünde önemli bir teklif sunar.
Eğitimde, sağlıkta, toplumsal hizmetlerde, hukukta, kişilerarası ilişkilerde — yalnızca bireysel çıkarlar ya da kurallara göre değil — empati, sorumluluk, bakım, saygı ve özen ekseninde bir yeniden düşünüş mümkün olabilir.
İhtimam etiği, adeta “ahlaki modernizasyonun insanileştirilmesi” için bir çağrı gibidir: Kuralların, normların, sistemlerin ötesinde; ilişkiyi, birbirine değer vermeyi, birlikte yaşama iradesini merkeze koyar.
Bu bağlamda, ihtimam etiğini anlamak ve yaşama geçirmek; bireysel olarak daha dikkatli, toplumsal olarak ise daha insancıl bir dünyanın kapılarını aralar.
[1]: “İhtimam Ne Demek, Ne Anlama Gelir? İhtimam Kelimesi TDK … – Habertürk”
[2]: “ihtimam ne demek, Osmanlica ihtimam nedir anlami – اهتمام osmanlica …”
[3]: “Sesli Sözlük – ihtimam”
[4]: “[PDF] NEL NODDİNGS’İN İHTİMAM ETİĞİ PERSPEKTİFİNDEN HUKUK …”